Waarom blijf ik steeds in dezelfde patronen terechtkomen?
Hoe psychodynamische therapie helpt om het verhaal onder het verhaal te begrijpen
Belangrijkste inzichten uit dit artikel
Zwolle en Raalte
- Terugkerende patronen zijn geen domheid of gebrek aan wilskracht. Het zijn vaak vertrouwde, onbewuste patronen die ooit een beschermende functie hadden.
- Voorbeelden van dezelfde patronen: steeds ja zeggen terwijl je nee wilt, jezelf wegcijferen, pleasen, alles onder controle willen houden, of steeds in vergelijkbare relatiepatronen terechtkomen.
- Een patroon doorbreken begint met begrijpen wat er in jou gebeurt op het moment dat het patroon wordt geactiveerd.
- Psychodynamische therapie, systemisch werk en aandacht voor lichaamssignalen kunnen helpen om onbewuste patronen zichtbaar te maken en te veranderen.
- Dit artikel biedt praktische informatie: herkenning, inzicht in hoe patronen ontstaan en eerste stappen om ze te gaan doorbreken.
Waarom blijf ik steeds in dezelfde patronen terechtkomen?
Terugkerende patronen blijven bestaan omdat je reactie op bepaalde situaties vertrouwd en automatisch is geworden. Je kunt met je hoofd heel goed weten wat je anders wilt, terwijl gevoelens, overtuigingen en spanning je op het moment zelf toch weer in een bekende reactie brengen.
Misschien herken je dit: je neemt je voor om de volgende keer echt nee te zeggen. Dan vraagt iemand iets van je. Je voelt spanning. Je denkt: straks vindt diegene mij lastig. En voordat je het weet zeg je: “Ja hoor, is goed.” Later denk je: waarom doe ik dit nou alweer?
Of je past je aan om een ander niet teleur te stellen. Je vermijdt conflicten. Je zoekt steeds bevestiging. Je trekt je terug zodra iemand dichtbij komt. Je gaat door terwijl je eigenlijk over je grenzen bent.
Dit artikel helpt je begrijpen wat er in jou gebeurt op het moment dat jouw oude patroon aangaat.
Wat is een terugkerend patroon precies?
Een terugkerend patroon is een vaste manier van denken, voelen of reageren die in verschillende situaties opnieuw zichtbaar wordt. Het gaat niet om één keer iets doen, maar om herhaling over langere tijd en in uiteenlopende situaties.
Patronen kunnen zitten in:
Gedrag: pleasen, controle houden, steeds te lang doorgaan op werk
Emoties: snel schuld voelen, angst bij kritiek, verdriet dat je inslikt
Verwachtingen: “anderen gaan me toch afwijzen”
Overtuigingen: “ik mag niemand teleurstellen”
Lichaam: spanning in schouders bij opmerkingen, knoop in de buik bij nee zeggen
Veel van deze patronen zijn onbewust: je merkt ze vaak pas achteraf, of wanneer iemand anders je erop wijst.
Waarom doe je iets opnieuw terwijl je weet dat het je niet helpt?
Wat je rationeel weet en wat je emotioneel ervaart, hoeft niet altijd hetzelfde te zijn. Dat is geen twijfel aan je intelligentie, maar een gegeven.
Je weet: “Ik mag nee zeggen.” Maar je voelt: “Als ik nee zeg, stel ik iemand teleur.”
Je weet: “Ik hoef niet perfect te zijn.” Maar je voelt: “Een fout betekent dat ik niet goed genoeg ben.”
Je weet: “Ik hoef niet alles onder controle te hebben.” Maar je voelt: “Als ik loslaat, gaat het mis.”
Het brein geeft de voorkeur aan voorspelbaarheid en energiebesparing. Neurowetenschappelijk onderzoek laat zien dat neuronen die samen vuren sterke paden vormen in de hersenen – en dat automatisering van gedrag kan ontstaan door herhaling in een bepaalde context. Hardnekkige gewoonten liggen daardoor diep verankerd in onze automatische piloot. Stress kan bovendien leiden tot het automatisch herhalen van gedrag, en het effect van korte-termijnbeloning kan lange-termijndoelen overschaduwen.
Identificatie van automatische reacties helpt bij gedragsverandering. Inzicht is een waardevolle eerste stap, maar zelden genoeg om een patroon in één keer te veranderen. Eenvoudige interventies kunnen minder effectief zijn bij sterke gewoonten.
Hoe ontstaat een patroon – en kan het vroeger nuttig zijn geweest?
Zwolle en Raalte
Er is nooit één simpele oorzaak. Bepaalde patronen groeien uit een combinatie van karakter, ervaringen, relaties, je gezin van herkomst, verwachtingen van anderen, en hoe er met emoties en grenzen werd omgegaan. Patronen ontstaan vaak als copingstrategie voor emotionele onveiligheid. Ze kunnen voortkomen uit onbewuste beschermingsmechanismen uit het verleden.
Voorbeelden:
Aanpassen om spanning thuis te verminderen
Alles onder controle houden in een onvoorspelbare situatie
Sterk zijn omdat er niemand anders leek te zijn
Hetzelfde gedrag kan bij twee mensen aan de buitenkant identiek lijken, terwijl er een heel ander verhaal onder ligt. Pleasen uit angst voor ruzie is iets anders dan pleasen uit angst om verlaten te worden.
Een patroon kan ooit een begrijpelijke functie hebben gehad, terwijl hetzelfde patroon je nu belemmert om te voelen wat jij nodig hebt. Het gaat erom dat te begrijpen – zonder ouders of je verleden als schuldige aan te wijzen.
Wat probeert jouw patroon voor je te voorkomen? (het verhaal onder het verhaal)
Een onderliggende patroon heeft vaak een beschermende functie: het probeert iets pijnlijks te voorkomen. Dat gebeurt meestal onbewust.
Wat iemand onbewust probeert te vermijden kan bijvoorbeeld zijn:
Afwijzing of verlies van verbinding
Conflict of boosheid van de ander
Schaamte of schuldgevoel
Onzekerheid of controleverlies
Een gevoel niet goed genoeg te zijn
Het risico iemand teleur te stellen
Voorbeeld: iemand zegt bijna nooit nee. Eerste verklaring: “Ik ben gewoon te aardig.” Maar bij verdieping: “Wat verwacht je als je wél nee zegt?” – “Dan stel ik iemand teleur.” – “En wat betekent dat voor jou?” – Daar kan angst voor afwijzing of verlies van verbinding onder liggen.
Emotionele afhankelijkheid kan hierbij een rol spelen. Emotionele afhankelijkheid maakt je gevoel van eigenwaarde afhankelijk van anderen. Bij emotionele afhankelijkheid voel je je minder geliefd zonder de ander, en dat kan leiden tot onbewuste aanpassingen in relaties. Emotionele afhankelijkheid kan zelfs leiden tot paniek bij afstand, omdat afstand oude gevoeligheden voor afwijzing kan triggeren.
Met het verhaal onder het verhaal bedoel ik wat er onder een zichtbare reactie meespeelt: een gevoel, verwachting, overtuiging, eerdere ervaring of behoefte. Dat verhaal is heel persoonlijk – er bestaat geen standaardverklaring voor pleasen, perfectionisme of conflicten vermijden.
Welke overtuigingen, emoties en lichaamssignalen horen vaak bij terugkerende patronen?
Patronen bestaan zelden alleen uit gedrag. Onderliggende emoties en overtuigingen zijn van invloed op gedragspatronen, en ze versterken elkaar. Oude overtuigingen sturen keuzes en bevestigen bestaande wereldbeelden.
Voorbeelden van overtuigingen: “Ik mag niemand teleurstellen.” “Ik moet sterk zijn.” “Ik mag geen fouten maken.” “Ik ben verantwoordelijk voor hoe anderen zich voelen.” “Ik moet het zelf oplossen.” “Ik mag mijn eigen behoeften niet belangrijk maken.”
Emoties die vaak meespelen: angst voor afwijzing, schuld als je voor jezelf kiest, schaamte bij fouten, verdriet om eigen behoeften, boosheid die je inslikt, onzekerheid en machteloosheid.
Lichaamssignalen: druk op de borst bij het idee iemand teleur te stellen, hoge ademhaling bij kritiek, spanning in schouders bij conflicten, knoop in de buik bij nee zeggen, verstijven of juist direct gaan pleasen.
Juist door deze signalen op te merken, kun je eerder ontdekken: “Hé, mijn oude patroon gaat nu aan.” Dat is het begin van bewustwording.
Komen terugkerende patronen altijd uit je jeugd en gezin van herkomst?
Zwolle en Raalte
Nee. Niet ieder patroon komt uit je jeugd. Maar je jeugd en gezin kunnen wel invloed hebben op hoe je nu reageert.
Binnen je gezin leer je veel over grenzen, verantwoordelijkheid, emoties, conflicten, nabijheid en afstand. Iemand kan gewend zijn geraakt aan de rol van degene die zorgt, die sterk blijft, de bemiddelaar, of juist degene die zich aanpast. Systeemloyaliteit kan daarbij leiden tot onbewuste gedragingen vanuit een familiesysteem.
Patronen kunnen zich ook later ontwikkelen: in een relatie, op het werk, of na een periode van langdurige stress, burn out of verlies. Oude patronen kunnen ons gedrag in nieuwe relaties beïnvloeden. Veel stellen herkennen herhalende ruzies in hun relatie die terug te voeren zijn op dergelijke dynamieken.
In psychodynamische therapie gaat het niet om bepalen wie iets fout heeft gedaan. Het gaat om begrijpen wat jij hebt geleerd en wat daarvan vandaag nog doorwerkt. Systemisch werk helpt daarbij om onbewuste patronen te herkennen en te veranderen – niet door te beschuldigen, maar door te verdiepen.
Waarom is een patroon herkennen nog niet hetzelfde als het veranderen?
Herkennen is een grote stap. Maar verandering gaat gepaard met vallen en opstaan, en verloopt vaak in fases:
Je ziet het patroon pas achteraf
Je merkt het terwijl het gebeurt
Je herkent eerder de trigger en lichaamssignalen
Je begrijpt beter wat het voor je betekent
Er ontstaat ruimte om iets anders te proberen
Bewustwording van automatische gedachten is de eerste stap bij het doorbreken van patronen. Herkennen van triggers is essentieel om patronen te doorbreken. En bewustwording van patronen is essentieel voor blijvende verandering.
Terugvallen in oude patronen is normaal. Het betekent niet dat er niets verandert – het kan juist laten zien dat je je bewustzijn aan het vergroten bent.
Verandering begint niet met jezelf forceren, maar met steeds beter begrijpen waarom jouw reactie op dat moment zo logisch voelt.
Hoe kijkt psychodynamische therapie naar terugkerende patronen?
Psychodynamische therapie kijkt niet alleen naar wat je doet, maar naar wat je voelt, verwacht, gelooft en hebt ervaren. De therapeut onderzoekt samen met jou:
Wat gebeurt er? → Wat voel je?
Wat merk je in je lichaam? → Wat denk of verwacht je?
Wat betekent dit voor jou? → Waar herken je dit van?
Wat is het verhaal onder het verhaal?
Het verleden wordt pas relevant wanneer het helpt begrijpen wat er in het heden gebeurt. Het doel is niet eindeloos analyseren, maar meer keuzevrijheid ervaren – bewuster keuzes maken in het hier en nu.
Hoe werk ik met terugkerende patronen in mijn praktijk in Zwolle en Raalte?
In mijn praktijk begeleid ik cliënten die vastlopen in terugkerende patronen, emoties en relaties. Vaak begint een traject met samen in kaart brengen in welke situaties iemand steeds in dezelfde patronen terechtkomt – met ruimte voor herkenning en zonder oordeel.
Vervolgens vertraag ik rond een concreet moment: wat gebeurde er net ervoor? Wat voelde je? Welke gedachten schoten er doorheen? Welke lichaamssignalen waren er?
Ik kijk naar het verhaal én het verhaal onder het verhaal. Ik vul niet vooraf in waar het vandaan komt – dat onderzoeken we samen, stap voor stap. In mijn praktijk combineer ik psychodynamische therapie met aandacht voor lichaam, ademhaling en waar passend systemisch werk rond gezin van herkomst en relaties.
Gebruik ik daarbij alleen gesprekken, of ook andere vormen van therapie?
Psychodynamische therapie is mijn manier van kijken. Daarnaast kan ik andere methoden inzetten:
Hypnotherapie: bij automatische reacties en onbewuste patronen die moeilijk bereikbaar zijn via alleen gesprekken
EMDR: bij specifieke herinneringen of triggers die veel spanning oproepen
Adem- en lichaamsgericht werk: bij sterke lichamelijke reacties of wanneer vertragen belangrijk is
Systemisch werk: bij thema’s rond gezin, relaties en terugkerende dynamieken
Niet de methode staat centraal, maar wat er bij jou speelt en welke ingang op dat moment passend voelt. Verschillende ingangen helpen soms om een oud patroon van meerdere kanten te benaderen.
Hoe kun je een terugkerend patroon stap voor stap gaan doorbreken?
Er is geen snel stappenplan dat voor iedereen werkt. Doorbreken van patronen vraagt om bewustwording, compassie en actie. Wel zijn er bewegingen die vaak helpen:
Herkennen: wat gebeurt er steeds opnieuw? Een patronendagboek helpt bij het identificeren van terugkerende patronen
Vertragen: pauze inbouwen vóór je automatisch reageert, aandacht voor ademhaling
Voelen: welke emotie en lichaamssignalen zijn er?
Begrijpen: wat betekent deze situatie voor jou, waar ben je bang voor?
Verbinden: welke overtuigingen of ervaringen spelen mee?
Oefenen: verandering vereist soms een kleine alternatieve actie bij de trigger
Gezonde vervangers helpen bij het loslaten van ongewenste patronen. Het doorbreken van ongezonde patronen kost tijd en geduld. Zelfcompassie is daarbij ontzettend belangrijk – mildheid naar jezelf bij het oefenen is essentieel.
Echte verandering wordt mogelijk wanneer je beter begrijpt wat jouw patroon activeert en je stap voor stap ervaart dat je ook anders mág reageren.
Een fictief voorbeeld uit de praktijk: steeds geen nee kunnen zeggen
Zwolle en Raalte
Anna (36, fictief) werkt in het onderwijs en zegt op werk en privé steeds ja terwijl ze eigenlijk nee wil zeggen. Ze weet dat ze haar grenzen moet aangeven, maar het lukt niet.
De cyclus: iemand vraagt iets → ze voelt spanning → ze denkt aan de teleurstelling van de ander → ze voelt schuld → ze zegt ja → later voelt ze irritatie, vermoeidheid en soms lichamelijke klachten.
In de therapie oefenen we niet alleen met het woord “nee”. We onderzoeken: wat gebeurt er in haar als de vraag komt? Wat voelt ze in haar lichaam? Waar is ze bang voor?
Wat naar boven kan komen: “Als ik voor mezelf kies, ben ik egoïstisch.” Of: “Als iemand teleurgesteld in mij is, ben ik niet goed genoeg.”
Duurzame verandering ziet er dan uit als: eerst één keer bedenktijd vragen, later duidelijker grenzen op werk. Dit is slechts één mogelijke uitwerking – het verhaal onder het verhaal is voor iedere cliënt anders.
Wanneer kan het zinvol zijn om hulp te zoeken bij terugkerende patronen?
Niet iedereen heeft begeleiding nodig. Maar hulp kan waardevol zijn wanneer:
Hetzelfde probleem steeds terugkomt
Je rationeel begrijpt wat je doet maar er niet uitkomt
Relaties steeds volgens een herkenbaar patroon verlopen
Je grenzen regelmatig worden overschreden
Je veel spanning of vermoeidheid ervaart door je manier van reageren
Je merkt dat vermijden, aanpassen of controle je beperkt
Hulp zoeken is geen teken van falen, maar een vorm van voor jezelf zorgen. Een kennismakingsgesprek is bedoeld om samen te kijken of psychodynamische therapie of een andere ingang bij jou past, zonder druk of verplichting.
Waar kan ik je mee helpen?
Als je iets over mij wil weten? Klik hier.
Nicolette van der Valk
Psychodynamisch therapeut.
Wat is psychodynamische therapie?
Dat is therapie waar ik (als therapeut) kan putten uit heel veel therapievormen. Een aantal vormen zijn EMDR, hypntherapy-, systemische therapie en familieopstelling, regressietherapie, NLP, voeding en nog veel meer. Geen tas vol maar een koffer vol tools.
Zo kan ik per persoon en per situatie een combinatie op maat maken die werkt.
Het heeft mij altijd geboeid hoe mensen denken en wat hen beweegt. Mijn liefde voor psychologie en vitaliteit is ontstaan vanuit persoonlijke ervaringen. Verandering in leefstijl en focus hebben mij geholpen mijn klachten te overwinnen, waarna het mijn missie is geworden om ook anderen te helpen.
Wil je meer weten of een afspraak maken, neem dan contact met mij op.
Van "Waarom doe ik dit steeds?" naar "Wat gebeurt er in mij?"
Zwolle en Raalte
De belangrijkste beweging is: minder richten op jezelf veroordelen, en meer nieuwsgierig kijken naar wat er in jou gebeurt. Niet: “Waarom ben ik zo?” Maar: “Wat gebeurt er in mij wanneer dit patroon aangaat?” Niet: “Waarom kan ik dit niet gewoon anders doen?” Maar: “Wat maakt deze reactie op dat moment zo vertrouwd?”
Een terugkerend patroon vertelt niet wie je bent. Het laat zien hoe je in bepaalde situaties gewend bent geraakt te reageren. Door beter te begrijpen wat daaronder ligt, kan er meer ruimte ontstaan om andere keuzes te maken – om een gezonde relatie met jezelf en anderen op te bouwen, om meer evenwicht te ervaren en om meer vertrouwen te ontwikkelen in je eigen woorden en behoeften.
Welk patroon herken jij bij jezelf waarvan je met je hoofd al weet dat je het anders wilt, maar waarin je op het moment zelf toch steeds opnieuw terechtkomt? En wat zou er mogelijk veranderen als je niet alleen wilt stoppen met het patroon, maar ook wilt begrijpen wat eronder ligt?
Dit artikel is geschreven door Nicolette van der Valk van Praktijk InterZijn. In mijn praktijk werk ik onder andere met psychodynamische therapie, hypnotherapie, systemisch werk, EMDR, ademtherapie en lichaamsgericht werk bij terugkerende patronen, angst, belastende ervaringen en persoonlijke ontwikkeling.
Veelgestelde vragen over terugkerende patronen
Hieronder vind je korte antwoorden op vragen die vaak opkomen rond dit onderwerp, als extra praktische informatie.
Herkenning komt meestal eerder dan verandering. Je brein en lichaam zijn jarenlang gewend geraakt aan bepaalde automatische reacties, waardoor ze bij spanning vanzelf “aangaan”. Emoties, oude overtuigingen en lichaamssignalen zijn vaak sneller dan een nieuw voornemen. Oefenen met vertragen – en opmerken wat er in je gebeurt – helpt om stap voor stap bewuster keuzes te maken. Terugval is geen bewijs dat je niet wilt veranderen, maar een normaal onderdeel van het leerproces.
Dat weet je zelden in één keer. Vaak ontdek je in gesprekken gevoerd met een therapeut wanneer gevoelens en reacties je ergens aan doen denken. Sommige mensen herkennen patronen uit hun gezin – bijvoorbeeld altijd de zorgende of de leiders zijn – terwijl anderen merken dat patronen vooral zijn ontstaan tijdens een relatie, op werk of na een periode van stress. Het gaat niet om precies één oorzaak vinden, maar om begrijpen welke ervaringen vandaag nog meespelen.
Sommige mensen merken met zelfreflectie, boeken of eerlijke gesprekken al verandering, zeker bij mildere patronen. Een paar suggesties: houd een tijdje bij wanneer een patroon opduikt, gun jezelf één adempauze voor je reageert, of deel eerlijk wat je voelt met iemand die je vertrouwt. Therapie of coaching kan helpend zijn wanneer je merkt dat je ondanks al je pogingen in dezelfde patronen blijft hangen. Alignment coaching helpt bijvoorbeeld bij het maken van congruente keuzes en een alignment coach helpt je bij emotionele bewustwording. Alignment coaching is geschikt voor ambitieuze professionals en ondernemers. Bij alignment coaching ligt de focus op innerlijke afstemming en een alignment sessie onderzoekt waar je uit verbinding bent geraakt. Het tegenovergestelde van coaching – psychodynamische therapie – gaat dieper in op het onderliggende patroon en is meer gericht op het begrijpen waarom bepaalde reacties zo hardnekkig blijven.
Oplossingsgerichte therapie focust vaak op ander gedrag, praktische stappen en concrete doelen. Psychodynamische therapie geeft extra aandacht aan de onderliggende emoties, overtuigingen, relaties en eerdere ervaringen. Bij hardnekkige, terugkerende patronen is het verdiepend onderzoeken van het verhaal onder het verhaal vaak nodig om duurzame verandering mogelijk te maken. Het is geen kwestie van goed of fout, maar van wat past bij de diepte van jouw patroon en wat je nodig hebt om te lossen wat vast zit.
Systemisch werk kijkt naar de grotere systemen waar je deel van uitmaakt – gezin van herkomst, huidige gezin, werk – en naar terugkerende dynamieken en rollen daarin. Bijvoorbeeld: steeds de redder zijn, de bemiddelaar, of degene die zich terugtrekt bij spanning. Relatietherapie kan helpen om vastgelopen patronen te doorbreken en helpt bij herhalende ruzies tussen partners. Bij 80% van de stellen is er een patroon van onbegrip dat steeds terugkeert. Relatietherapie is nuttig wanneer gesprekken moeizamer verlopen, wanneer vertrouwen beschadigd is geraakt door leugens of ontrouw, of wanneer relatietherapie kan helpen bij emotionele afstand tussen partners. Systemisch werk in combinatie met psychodynamische therapie kan helpen om onbewuste patronen in relaties zichtbaar te maken en om meer ruimte te verwachten voor andere keuzes en benoemen wat er werkelijk speelt.
